Bệnh do Não mô cầu có tỷ lệ mắc thấp, tại sao vẫn dễ xảy ra bùng phát?

Việc bùng phát ổ dịch do não mô cầu tại một trường học trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh vừa qua đã gióng lên hồi chuông cảnh báo lớn cho cộng đồng. Nhiều người không khỏi thắc mắc: Trong dữ liệu dịch tễ học, bệnh do vi khuẩn não mô cầu (Neisseria meningitidis) được xếp vào nhóm bệnh có tỷ lệ mắc tương đối thấp so với cúm, sởi hay sốt xuất huyết. Vậy tại sao một căn bệnh "ít gặp" lại có thể bất ngờ bùng phát thành ổ dịch gây hoang mang dư luận?

Hình ảnh phát ban do viêm não mô cầu ở trẻ (nguồn internet)

Dưới góc nhìn dịch tễ học, câu trả lời nằm ở bản chất lây truyền âm thầm của vi khuẩn, môi trường sống tập trung và gánh nặng tàn khốc mà nó gây ra - một căn bệnh mà "chỉ 1 ca xuất hiện cũng đã là quá đủ" để báo động đỏ cho toàn hệ thống y tế.

“Tảng băng chìm" người lành mang trùng -  Nguồn lây không dấu vết

Nguyên nhân cốt lõi khiến não mô cầu dễ gây ra các đợt bùng phát bất ngờ là hiện tượng người lành mang trùng (asymptomatic carriers). Vi khuẩn Neisseria meningitidis cư trú tự nhiên ở vùng hầu họng của con người. Trong điều kiện bình thường, khoảng 5-10% dân số chung (và có thể lên tới 20-25% ở lứa tuổi thanh thiếu niên) mang vi khuẩn trong họng nhưng hoàn toàn khỏe mạnh, không hề có triệu chứng lâm sàng.

Những "người mang trùng ẩn mình" này đóng vai trò như một nguồn lây âm thầm. Thông qua các giọt bắn dịch tiết hô hấp khi ho, hắt hơi, nói chuyện gần hoặc dùng chung đồ dùng cá nhân, vi khuẩn truyền từ người này sang người khác mà không ai hay biết. Khi gặp một cá thể cảm nhiễm có hệ miễn dịch chưa có bảo vệ, vi khuẩn mới vượt qua hàng rào niêm mạc họng, xâm nhập vào máu và màng não để gây bệnh cấp tính.

Vi khuẩn Neisseria meningitidis (hình ảnh minh họa nguồn internet)

Môi trường sinh hoạt, học tập, làm việc tập trung - điều kiện thuận lợi để bệnh bùng phát

Sự xuất hiện của ca bệnh tại trường học không phải là ngẫu nhiên. Môi trường tập trung đông người là điều kiện lý tưởng nhất cho sự phát tán của vi khuẩn não mô cầu do hội tụ đủ ba yếu tố:

• Mật độ tiếp xúc cao: Học sinh sinh hoạt, học tập và nghỉ ngơi trong không gian kín, thường xuyên bật điều hòa và thiếu thông thoáng khí tự nhiên. Các bề mặt, đặc biệt là những vị trí thường xuyên có sự tiếp xúc chung ít khi được vệ sinh đầy đủ.
• Hành vi xã hội đặc thù: Thói quen dùng chung cốc nước, thìa, đũa, đồ dùng học tập hoặc tiếp xúc gần gũi ở lứa tuổi học đường làm tăng vọt tốc độ lây truyền qua giọt bắn.
• Quần thể cảm nhiễm nhạy cảm: Trẻ em và thanh thiếu niên có tỷ lệ giao lưu xã hội cao nhưng mức độ miễn dịch bảo vệ đối với các chủng não mô cầu lại không đồng đều. Khi một chủng vi khuẩn độc lực cao xuất hiện, nó nhanh chóng lan truyền ngang, biến vài ca mang trùng rải rác thành một ổ dịch bùng phát.

Môi trường sinh hoạt, học tập, làm việc tập trung là điều kiện thuận lợi để bệnh bùng phát

"Chỉ 1 ca cũng là quá đủ": Gánh nặng bệnh tật tàn khốc

Tại sao các nhà dịch tễ học luôn xếp bệnh do não mô cầu vào nhóm tình trạng y tế khẩn cấp, dù số ca mắc ít hơn nhiều so với các bệnh truyền nhiễm khác?

Bởi vì mức độ tàn phá của căn bệnh này diễn ra vô cùng thảm khốc:

• Diễn tiến thần tốc: Từ một người hoàn toàn khỏe mạnh với triệu chứng sốt hay đau họng ban đầu, bệnh có thể chuyển sang sốc nhiễm trùng huyết, viêm màng não mủ và tử vong chỉ trong vòng 24 giờ.
• Tỷ lệ tử vong cao: Dù được chẩn đoán sớm và điều trị bằng kháng sinh hiện đại tại các khoa hồi sức tích cực (ICU), tỷ lệ tử vong vẫn ở mức rất cao, từ 10% đến 15%.
• Di chứng nặng nề suốt đời: Khoảng 10–20% người bệnh sống sót phải chịu đựng các di chứng vĩnh viễn như đoạn chi (tháo khớp tay/chân do hoại tử tử ban), điếc hoàn toàn, tổn thương não, động kinh hoặc suy thận mạn tính.

Chính vì vậy, đối với bệnh do não mô cầu, con số thống kê tỷ lệ mắc thấp hoàn toàn bị che lấp bởi độc tính tàn phá. Chỉ một ca bệnh duy nhất xuất hiện đã đủ để đe dọa tính mạng của cả một tập thể.

Khoảng 10–20% người bệnh sống sót phải chịu đựng các di chứng vĩnh viễn do bệnh viêm não mô cầu

Khoảng trống miễn dịch cộng đồng

Một yếu tố khác khiến dịch bệnh bùng phát là "lỗ hổng" trong bao phủ vắc xin:

• Thiếu hụt miễn dịch đa nhóm: Vi khuẩn não mô cầu có ít nhất 5 nhóm huyết thanh chính gây bệnh xâm lấn nguy hiểm bao gồm A, B, C, W-135 và Y. Nhiều trẻ em mới chỉ được tiêm phòng 1 hoặc 2 nhóm (ví dụ chỉ tiêm nhóm B/C hoặc chỉ tiêm ACWY) nên vẫn để ngỏ nguy cơ trước các nhóm còn lại. Thực tế nhiều trẻ, kể cả trẻ lớn không được tiếp cận với vắc xin phòng não mô cầu.
• Khoảng trống bao phủ vắc xin: Tỷ lệ tiêm chủng vắc xin não mô cầu trong cộng đồng hiện nay chưa đạt độ bao phủ tuyệt đối như các vắc xin trong Chương trình Tiêm chủng Mở rộng, tạo điều kiện cho vi khuẩn lưu hành và gây bệnh khi có cơ hội.

Giải pháp căn cơ ngăn chặn các đợt bùng phát trong tương lai

Để không còn những đợt bùng phát bất ngờ gây tổn thất nặng nề, chúng ta cần triển khai đồng bộ các giải pháp dịch tễ chiến lược:

• Luôn luôn có ý thức kiểm soát môi trường và hành vi vệ sinh tốt: Mở cửa tạo thông thoáng khí tự nhiên tại các phòng học, giảm tần suất sử dụng phòng kín điều hòa. Hàng ngày lau, vệ sinh các bề mặt, lưu ý các bề mặt dùng chung. Xây dựng văn hoá vệ sinh tay thường xuyên bằng xà phòng, đeo khẩu trang khi có triệu chứng hô hấp và tuyệt đối không dùng chung vật dụng cá nhân, ly uống nước.
• Tiêm chủng vắc xin chủ động và toàn diện: Khuyến cáo mạnh mẽ tiêm chủng vắc xin phòng Não mô cầu với phương châm “dự phòng rộng, dự phòng sớm”. Trẻ cần được tiêm chủng đầy đủ các vắc xin bao phủ toàn bộ 5 nhóm huyết thanh nguy hiểm (A, B, C, W-135, Y) ngay từ lứa tuổi nhỏ. Ưu tiên hoàn tất các mũi tiêm phòng não mô cầu trước khi trẻ bước vào các môi trường tập trung như nhà trẻ, trường học, ký túc xá. Có chính sách kiểm tra để tránh trẻ bị lỡ cơ hội tiêm chủng.

Tiêm chủng vắc xin là biện pháp phòng bệnh hiệu quả nhất để làm giảm tỷ lệ mắc bệnh và tỷ lệ tử vong do các bệnh truyền nhiễm

Khẩn cấp xử trí khi có bùng phát:

Khi ghi nhận ca bệnh nghi ngờ hoặc xác định, lập tức khoanh vùng và truy vết tất cả người tiếp xúc gần (bạn cùng lớp, thầy cô, người sống cùng nhà…) để chỉ định kháng sinh dự phòng trong vòng 24 giờ đầu. Kháng sinh sẽ tiêu diệt ngay trạng thái mang trùng hầu họng, dập tắt chuỗi lây truyền. Nhanh chóng xử lý vệ sinh bề mặt bằng hoá chất khử khuẩn, kiểm soát môi trường.

Đợt bùng phát tại Thành phố Hồ Chí Minh vừa qua  là bài học đắt giá về: Tỷ lệ mắc thấp không đồng nghĩa với rủi ro thấp. Sự chủ động của mỗi gia đình và nhà trường trong việc tiêm phòng vắc xin  đầy đủ chính là tấm lá chắn bền vững để bảo vệ thế hệ trẻ trước mối đe dọa tàn khốc từ vi khuẩn não mô cầu.

TS.BS Lê Kiến Ngãi - Trưởng khoa Dự phòng và Kiểm soát nhiễm khuẩn
Phòng Thông tin điện tử - Viện ĐT&NCSKTE