Mất kết nối giữa cha mẹ và trẻ vị thành niên: Thấu hiểu để đồng hành và gắn kết cùng con

Tuổi vị thành niên (10 - 19 tuổi) là giai đoạn chuyển tiếp quan trọng giữa tuổi thơ và tuổi trưởng thành, với nhiều thay đổi về thể chất, trí tuệ, cảm xúc và quan hệ xã hội. Đây là thời điểm trẻ hình thành bản sắc cá nhân nhưng cũng dễ gặp khó khăn trong quá trình trưởng thành. Sự khác biệt trong suy nghĩ, cảm xúc và cách nhìn nhận vấn đề có thể khiến cha mẹ và trẻ khó thấu hiểu, dẫn đến mâu thuẫn, mất kết nối. Hiểu tâm lý lứa tuổi và xây dựng cách giao tiếp phù hợp sẽ giúp tăng sự gắn kết giữa cha mẹ và con.

Cha mẹ lắng nghe, đồng hành sẽ giúp trẻ vị thành niên cởi mở và gắn kết hơn với gia đình

Các yếu tố dẫn đến mất kết nối

Giao tiếp chưa phù hợp giữa cha mẹ và con

Cha mẹ thường muốn góp ý, định hướng cho con, nhưng nếu lời nói mang tính phê bình, áp đặt hoặc giảng giải quá nhiều, trẻ có thể cảm thấy không được lắng nghe. Ngược lại, trẻ vị thành niên đôi khi chưa biết cách diễn đạt cảm xúc, nhu cầu của mình nên dễ im lặng, né tránh hoặc phản ứng gay gắt.

Khác biệt thế hệ

Mỗi thế hệ lớn lên trong bối cảnh xã hội, văn hóa khác nhau nên có sự khác biệt về quan điểm, lối sống. Cha mẹ đề cao sự ổn định, kỷ luật, còn trẻ vị thành niên coi trọng sáng tạo, linh hoạt và tự do cá nhân, dễ dẫn đến mâu thuẫn khi cha mẹ cho rằng trẻ thiếu nguyên tắc, còn trẻ cảm thấy cha mẹ cứng nhắc, bảo thủ.

Thiếu thời gian chất lượng bên nhau

Thời gian chất lượng là khi chúng ta dành trọn sự quan tâm, lắng nghe và kết nối với người đối diện qua những cuộc trò chuyện, chia sẻ ý nghĩa. Tuy nhiên, trong cuộc sống hiện đại, công việc, công nghệ và lịch trình cá nhân khiến thời gian cha mẹ và trẻ dành cho nhau ngày càng ít đi.

Giao tiếp thiếu thấu hiểu là một trong những nguyên nhân khiến cha mẹ và trẻ vị thành niên dần xa cách.

Mạng xã hội và thiết bị điện tử

Mạng xã hội là một phần trong đời sống của trẻ vị thành niên, giúp trẻ học hỏi, giải trí và duy trì quan hệ bạn bè. Tuy nhiên, nếu không có sự đồng hành và thống nhất trong gia đình, việc sử dụng mạng xã hội có thể dẫn đến tranh cãi về thời lượng, nội dung, quyền riêng tư hoặc các nguy cơ như bắt nạt trực tuyến, tiếp xúc với nội dung không phù hợp, giảm tập trung học tập và sinh hoạt.

Phong cách giáo dục trong gia đình

Kiểm soát quá mức, kỳ vọng quá cao, nuông chiều hoặc thiếu nhất quán đều có thể làm trẻ khó cảm thấy an toàn và được tôn trọng. Trẻ vị thành niên cần được hướng dẫn bằng những giới hạn rõ ràng, nhưng cũng cần có cơ hội được lắng nghe, được lựa chọn và chịu trách nhiệm phù hợp với độ tuổi.

Đặc điểm tính cách

Tính cách của mỗi thành viên trong gia đình ảnh hưởng đến cách tương tác và mối quan hệ trong gia đình. Mỗi trẻ có cách phản ứng khác nhau trước góp ý, căng thẳng hay xung đột. Có trẻ dễ thu mình, có trẻ dễ phản kháng; có trẻ rất nhạy cảm với lời phê bình. Cha mẹ cũng có những thói quen cảm xúc và cách ứng xử riêng. Khi cha mẹ và con chưa hiểu được đặc điểm của nhau, những khác biệt này có thể dễ bị hiểu lầm và làm gia tăng khoảng cách trong giao tiếp.

Cha mẹ đồng hành cùng con trong việc sử dụng mạng xã hội để giảm nguy cơ và tăng sự kết nối.

Lựa chọn phong cách giáo dục phù hợp

Tham gia các khóa học làm cha mẹ tích cực, cùng thảo luận với thành viên gia đình và nhất quán giữa các thành viên trong quan điểm chăm sóc và nuôi dạy con

Hiểu tính cách của bản thân và của trẻ

• Cần hiểu tính cách của bản thân và con: Xem bản thân mình và con có xu hướng nóng tính hay nhã nhặn, giỏi lắng nghe hay bốc đồng, hướng nội hay hướng ngoại, người nhạy cảm hay cá tính.
• Tôn trọng ranh giới: không gian riêng tư, những quy định riêng (gõ cửa trước khi vào phòng, sử dụng đồ cần xin phép) của mình và của con.
• Xây dựng không gian an toàn, tôn trọng: Để gia đình là nơi mọi thành viên cảm thấy an toàn, thư thái, được lắng nghe và bảo vệ sau những giờ học tập, làm việc căng thẳng.
• Quản lý cảm xúc: Cha mẹ và trẻ cùng tìm hiểu, nhận diện, quản lý cảm xúc tiêu cực và cách bày tỏ phù hợp; khi cần có thể nhờ người thứ ba hỗ trợ điều hòa, kết nối cuộc trò chuyện để tránh gây mâu thuẫn.
• Hiểu và đồng hành cùng nhau trong sự kiện quan trọng: Cha mẹ và trẻ cần thống nhất trong việc hiện diện tại các sự kiện, dấu mốc quan trọng của mỗi thành viên và cùng nhau chọn lựa một số vật kỷ niệm cho các sự kiện.

Kết nối giữa cha mẹ với trẻ vị thành niên cần cả 2 phía cùng hiểu và linh hoạt trong các tình huống có vấn đề. Điều quan trọng là cha mẹ và con cùng cảm thấy sự gắn kết và an toàn và yêu thương dù ở bất kỳ hoàn cảnh nào.

ThS. Vũ Văn Thuấn – Khoa Vị thành niên
Trung tâm Y học phát triển và Sức khỏe tâm thần
Phòng Thông tin điện tử – Viện ĐT&NCSKTE